Šest vekova teče voda iz Halimače

Vodu sa starih novopazarskih javnih česama i danas piju i stari i mladi, tvrdeći da nema zdravije, pitkije i ukusnije vode. Većina građana ima svoju omiljenu česmu za koju obavezno tvrde da je najbolja, iako se one danas mnogo manje koriste nego u vremenima kada su izgrađene.

Ove stare novopazarske česme, kojih je ranije bilo dvadesetak a danas samo pet, nemaju neku umetničku vrednost, ali ipak zavređuju pažnju jer svaka od njih ima neku svoju priču i podseća na vreme kada se drugačije živelo. Dolazak na česmu bila je nekada prilika da se saznaju najnovija dešavanja u mahali, ali i da se sretne voljena osoba i sa njom razmeni pokoja reč i pogled.

Istoričari veruju da je bogatstvo vodom bio jedan od važnijih razloga zbog čega je Isa - beg Isaković, turski vojskovođa, u 15. veku osnovao Novi Pazar. Džamije nisu bile samo kulturni i sakralni objekti već i centri oko kojih su se formirale stambene četvrti - mahale, a svaka je imala svoju česmu.

Novopazarski etnolozi smatraju da je veliki broj česama u ovom gradu razumljiv zbog velikog broja džamija čiji su graditelji ujedno podizali oba objekta. Ako je ova pretpostavka tačna, onda je moguće da su mnoge česme nastale kad i stare džamije u njihovoj blizini, u 15. i 16. veku. Etnolog Senko Rašljanin, koji je proučavao ove česme, pisao je da su one odavno zavredile status kulturno-istorijskih spomenika i da treba uraditi nešto da se one zaštite. Smatrao je da su one ostale u senci drugih, grandioznih i značajnijih objekata, pa su zato mnoge i nestale.

Česme su se delile oduvek na one sa pitkom vodom i vodom koja nije bila za piće, već se koristila za islamski obred abdest (obavezno pranje pre molitve).
Danas ponosno prkose vremenu česme Halimača, Alevača, Palanka, Biserovača i Grlica. Novopazarac Ramiz Crnišanin kaže da su imućnije kuće imale svoju česmu ili bunar u bašti, a da su gradske česme pravili imućniji ljudi kao svoju zadužbinu.

- Vodovodna mreža u gradu počela je da se širi tek 1957. godine, tako da su se do tada stanovnici sa vodom za piće i pranje snabdevali sa česama, ali i sa reke Raške i Gradskog Jaza, koji je pre nekoliko godina pokriven i pretvoren u šetalište. Činovnici su plaćali po 30 dinara mesečno hamalima (slugama) koji su im donosili po dve kante vode sa Halimače ili Grlice, a većina građana je pila vodu sa Jaza ili iz reke Raške. Ustajalo bi se rano ujutru i testijama, koje su čuvale hladnoću, bi se zahvatala voda i držala u kuhinji - priseća se Ramiz.

On kaže da je prvi novac zaradio prodajući vodu seljacima sa Grlice tokom pijačnog dana.

- Sećam se da bih sa drugovima na Stočnoj pijaci seljacima prodavali četiri čaše vode za tadašnji jedan dinar, donosili bi vodu sa Grlice jer je voda bila čista i hladna. Kao dete sam išao sa drugovima i u testiji (veliki zemljani sud sa drškom) donosio kući vodu sa Halimače, naročito kada je Ramazan, da bi moji imali taze čistu vodu za iftar - kaže Ramiz.

I on smatra da bi se ove česme, naročito Halimaču, trebalo zaštiti jer postoji mogućnost da se prekopavanjem ulica ili izgradnjom kuća voda "preseče".

Halimača
Prema staroj legendi, u šeher Novom Pazaru živele su tri sestre, tri lepotice, Altuna, Hadžira i Halima, pašine ćerke. One su bile čuvene po svojoj lepoti, bogatstvu i uobraženosti, a mnogobrojne prosce su ne samo odbijale nego i ismevale, pa su se oni vraćali postiđeni. Kao takve, ostale su neudate, a pošto nisu imale bližnjih naslednika, odlučiše da bogatstvo koje su nasledile od oca ulože u nešto korisno. Altuna podiže Altun alem džamiju, Hadžira naselje koje se po njoj nazva Hadžet, a najmlađa Halima česmu polovinom 15. veka. Voda sa ove česme je pitka.